Agresja - jak sobie z nią poradzić

Agresja – jak sobie z nią poradzić ?

Tytułem wstępu omówię różne teorie powstawania zachowań agresywnych. Następnie przejdę do omówienia sposobów radzenia sobie z agresją w rodzinie.

Czym jest agresja wszyscy wiemy. Każdy z nas choć raz w życiu zetknął się z nią osobiście lub pośrednio w różnej formie ( słownej, fizycznej).

Agresja bywa jednak mylona niesłusznie ze złością. Tymczasem złość jest uczuciem jakiego doświadczyć może każdy (w różnym natężeniu) w zależności od sytuacji. Złość jako uczucie nie podlega więc ocenie moralnej- choć prawdą jest, że nie zawsze lubimy przeżywać tego rodzaju uczucie, bywa ono dla nas nieprzyjemne; u niektórych osób, którym na jakimś etapie życia nie można było wyrazić z różnych powodów złości w sposób bezpośredni może powstawać lęk przed przeżywaniem złości i jej werbalizowaniem.

Najdojrzalszym sposobem wyrażenia złości byłoby opisanie tego co się przeżywa, w związku z określoną sytuacją słowami słowami np. „ Zezłościłam się z takiego a takiego powodu”, czuję złość np. gdy przerywasz mi podczas mówienia” w sposób spokojny i stanowczy.

Złość jest naturalna reakcją naszego organizmu, często obronną, informującą nas o problemie, nizaspokajanych potrzebach itp.

To jednak złość popycha wiele osób do różnych zachowań, nie zawsze konstruktywnych i akceptowanych społecznie takich jak – agresja. Agresja podlega już ocenie moralnej, gdyż jest zachowaniem, a nad naszymi zachowaniami mamy kontrolę; to od nas zależy w jaki sposób będziemy okazywali (zachowywali się ) to co czujemy.

Wyróżniono wiele teorii pochodzenia agresji.

1. Teoria instynktów- określana przez Z. Freuda (psychoanalityka, psychiatrę) głosi, że agresja jest instynktem, z którym człowiek się rodzi. . zachowania agresywne mogą być jednak podatne na wpływy zewnętrzne i mogą być modyfikowane pod wpływem wychowania. Sposobem na agresję może być także jej uwolnienie (katharsis).

2. Teoria frustracji- agresja powstaje w związku z frustracją dotyczącą zaspokojenia ważnych potrzeb

3. Teoria społecznego uczenia się – agresja oznacza wyuczony nawyk, poprzez własne doświadczenie, obserwację lub naśladownictwo, powtarzanie

4. Teoria skryptów- agresja może być nimi stymulowana czyli zachowaniami, emocjami i poznawczymi zapisami sekwencji pewnych zdarzeń nagradzanych w przeszłości a służących rozwiązywaniu problemów bieżących

Społeczne uwarunkowania agresji:

1. Sytuacja rodzinna: rodzice stosujący kary fizyczne (90 %) – klapsy, bicie; wymierzanie kar cielesnych bez podawania jakichkolwiek uzasadnień; istnieje ścisły związek między wymierzaniem kar fizycznych przez rodziców a wysokim poziomem agresji u dzieci poza domem, przemoc rodzi przemoc

2. rodzice o tak zwanym modelu zniewalającego wychowania czyli:

- okazujący niski poziom ciepła, czułości, zrozumienia, wzajemnej pomocy, brak udzielania wyjaśnień, częste stosowanie kar cielesnych bez jakichkolwiek uzasadnień

- wydawanie częstych niejasnych poleceń przez rodziców (tzw. niejasna komunikacja) np. rodzic mówiący do małego dziecka„Szykuj się już do spania” zamiast powiedzieć konkretnie czego od niego wymaga np. „ Zależy mi żebyś o 20 był w łóżku, wcześniej trzeba się umyć”

- ciągły – nadmierny nadzór, rygor, zbyt częsta uwaga i kontrola (wynikająca z braku zaufania) poświęcona dzieciom lub całkowity brak nadzoru, czasu, uwagi dla dziecka

- - agresja jako metoda wychowawcza wobec dzieci: wydawanie gróźb, gderanie, obrażanie, wyzwiska, straszenie, krzyczenie, kary fizyczne

- agresywność samych rodziców (stanowiących model zachowań agresywnych), konfliktowość, patologia rodziny (brak więzi emocjonalnych, słaba lub brak pozycji ojca)

- Dominujący styl wychowania któregoś z rodziców (nacechowany nadmierną surowością, bardzo wysokimi wymaganiami i oczekiwaniami od dziecka, sztywnymi zasadami, rzadkim okazywaniem wsparcia i ciepła) lub tez pozwalający na wszystko

- błędy wychowawcze: brak konsekwencji lub bezwzględna konsekwencja; brak granic, naruszanie granic ( brak norm, zasad współżycia społecznego), granice rozmyte (niejesne i chaotyczne- reguły albo są niestabilne albo ich nie ma), granice sztywne (reguły są nieelastyczne i nie poddają się zmianom, nagradzanie zachowań agresywnych (często nieświadome zwracanie nadmiernej uwagi na to co dziecko robi źle a ignorowanie zachowań właściwych, niedostrzeganie ich, unikanie pochwał)

1. szkoła: grupy nieformalne, nauczyciele

2. media: wpływ oglądanych filmów ze scenami przemocy fizycznej lub słownej, przemoc seksualna, filmy sensacyjne, detektywistyczne

3. instytucje np. internaty, więzienia, koszary wojskowe

4. trudne warunki ekonomiczno- bytowe: bezrobocie, bieda

5. izolacja społeczna i brak przyjaciół

6. alkohol, narkotyki, używki

Badacze prowadzący szczegółowe obserwacje zachowań agresywnych dzieci w ich domach (w Oregon Social Lerning Center) ustaliły, że rodziny tych dzieci różniły się od rodzin dzieci, nie sprawiających kłopotów wychowawczych:

- rodzice dzieci agresywnych byli niekonsekwentni w dyscyplinowaniu dzieci

- stosowali częste kary, nieskuteczne, gdyż nie miały związku z wykroczeniem, lub gdy dziecko zaczynało się im podporządkowywać rodzice podporządkowali się żądaniom dziecka

- w domach tych dzieci często brakowało nadzoru, były zostawiane same sobie

- rodzice dzieci agresywnych często byli pozbawieni ciepła, niezdolni do zaangażowania się w przyjemne wspólne działania z dziećmi lub do wyraźnego pokazywania dzieciom co jest dobre, a co złe, lub czego się od nich oczekuje

- matki agresywnych dzieci częściej wskazywały na siebie jako ofiary agresji ze strony swego dziecka

Czynniki minimalizujące agresję w rodzinie:

- silne więzi uczuciowe między rodzicami a dziećmi

- stanowcze wymagania moralne stawiane dzieciom przez rodziców

- konsekwencje w wychowaniu , wolne od przemocy, połączone z przekonywaniem i wyjaśnieniami( pełne szacunku, proporcjonalne do wykroczenia, powiązane z wykroczeniem np. konsekwencją wyrywania kolegom ich zabawek na piaskownicy będzie utrata możliwości bawienia się z nimi przez jakiś czas, po wcześniejszym wytłumaczeniu mu tego „Jak będziesz wyrywał im nieswoje zabawki będziemy musieli na jakiś czas siedzieć sami na ławce zamiast się bawić”)

- wyznaczanie i egzekwowanie granic ( kontrakty – tzw. spotkania rodzinne, które powinno się rozpocząć od powiedzenia dziecku tego co nam się ostatnio w jego postawie podobało np. bardzo szybko odrabiałeś lekcje itp. ; następnie przejść do spraw które nas niepokoją opisując je i wyrażając spokojnie lecz stanowczo uczucia z nimi związane np. martwi mnie to i smuci gdy Twoja siostra przybiega z płaczem, gdy słyszę jak wrzeszczycie itp. ; należy po tym wyrazić swe oczekiwania i usłyszeć punkt widzenia dziecka, jego potrzeby ( na co się umawiamy)

- przekonywanie i wyjaśnianie

- powierzanie odpowiedzialności

Sposoby postępowania –opanowania agresji:

1. Pozwolenie dziecku na uspokojenie się (gdy natężenie agresji nie jest na tyle duże, niebezpieczne dla życia, zdrowia jego samego lub osób związanych z przedmiotem sporu). nie ma sensu podejmowanie dyskusji z dzieckiem, którym miotają silne uczucia (złość, wściekłość) – to co można zrobić to zauważyć ze spokojem złość nazywając ją, pozwalając dziecku wygadać się jeśli chce: np. komunikat „ widzę, że bardzo Cię to zezłościło” i w milczeniu i z cierpliwością poczekać czy dziecko będzie nam chciało opowiedzieć o sytuacji. Czasem pomaga zostawienie go na chwilę samego, gdy się uspokoi próba rozmowy: wyjaśnienie, dlaczego takie zachowanie jest nie do przyjęcia – tak się nie robi nawet jak jesteś zły.

2. Pomocne jest wskazanie dziecku co można zrobić ze swoją złością gdy nas dopada:

- porozmawiać z osobą, która okaże zrozumienie dla przeżywanych uczuć

- uczenie zachowań asertywnych (wyrażanie próśb, oczekiwań, uczuć nieprzyjemnych tj. złość, zakłopotanie)

- - spokojne miejsce w domu, w którym siedzimy i pozbywamy się złości np. fotel złości, kącik złości

- karta złości trzymana w jakimś miejscu pokoju i wyciągana gdy dziecko czuje dużą złość (może być to duży szary papier). dziecko może tą kartę podrzeć, zmiąć itp.

- rysunek złości- narysowanie swej złości (przelanie uczuć na papier) w formie luźnych bazgrołów lub scenerii – 2 wersja narysowanie jak można się tej złości pozbyć, co może w tym pomóc

- słuchanie spokojnej, relaksacyjnej muzyki

- spacer, bieganie

- głębokie oddechy

- odliczanie od 10- 1

- przyjemne wyobrażenia np. ( zjawisk natury – morze, góry, miejsce lub sytuacja, w której było nam dobrze, wyobrażanie sobie spokojnych reakcji i zachowań na to co nas złości)

- prognozowanie: co mogę stracić wybuchając, krzycząc itp. , myślowe przewidywanie konsekwencji swych zachowań np., że kogoś obrażę, zrobię mu krzywdę itp.

3. Powstrzymanie ogromnej agresji dziecka ( w naprawdę ekstremalnie niebezpiecznych moment przez podtrzymanie (mocne objęcie by nie mogło się wyrwać) stanowczo i jak najdelikatniej jak to możliwe

4. Zmiana okoliczności wyzwalających zwykle agresywne zachowanie dziecka (frustrujące, prowokujące doświadczenia, osoby lub sytuacja życiowa), lepiej zorganizowana opieka w domu lub na placu zabaw, ograniczenie przyjaźni z osobą, która dostarcza dziecku agresywnych wzorców

5. Nagradzanie zachowań nieagresywnych, pochwały opisowe ( opisanie sytuacji i wyrażenie uczuć związanych z zachowaniem, które nam się podoba np. bardzo się cieszę, że rozmawiasz spokojnie z bratem, mimo tego, że się nie zgadzacie, podsumowanie zachowania akceptowanego przez – np. komunikat” to się nazywa umiejętność negocjowania”

1. nagradzanie zachowań nieagresywnych, przy ignorancji niewłaściwych zachowań: Przykład sytuacji – Janek chciał pójść do parku a tata powiedział, że nie zdążą przed obiadem. Chłopiec zaczął kopać, wrzeszczeć, położył się na podłodze.

Tata zignorował wybuch złości, a w końcu syn uspokoił się i zaczął się bawić. Reagując na napad złości syna ojciec sprawiłby, że niepożądane zachowanie mogłoby powtórzyć się w przyszłości. Wzmacniane (nagradzane) zachowanie- choćby uwagą, strofowaniem, narzekaniem – zwiększa prawdopodobieństwo powtarzania się;

także zachowania które nie są ani nagradzane ani karane wygasają.

Pewne nagrody przynoszą pożądane konsekwencje. Są to sposoby nagradzania niematerialne (pochwały, aprobata, szacunek, drobne przyjemności, przywileje).Warto obdarzać dziecko znaczącym pozytywnym zainteresowaniem przy jednoczesnym ignorowaniu jego niewłaściwego postępowania ( o ile nie zagraża życiu, bezpieczeństwu dziecka i innych) co niejednokrotnie jest wielką sztuką opanowania własnych emocji.

Zobrazuje to prosta praktyczna reguła:

Akceptowane zachowanie + wzmocnienie (nagroda) = więcej akceptowanego zachowania

Akceptowane zachowanie + brak wzmocnienia = mniej akceptowanego zachowania

Nieakceptowane zachowanie + wzmocnienie/uwaga = więcej nieakceptowanego zachowania

Nieakceptowane zachowanie + brak wzmocnienia = mniej nieakceptowanego zachowania

1. Wyłączenie - dzieci potrzebują czasu na ochłonięcie/ opanowanie się. czas, w którym mogą przemyśleć powtarzające się agresywne zachowanie pozwala uświadomić sobie jak jest szkodliwe.

Czasem trzeba uświadomić dziecku jak unieszczęśliwia inne osoby, niekiedy konieczne jest by wyłączyć je z grupy (pozwalając na przyglądanie się zabawie, a nie uczestniczenie w niej), gdy uporczywie zakłóca zabawę. Wyłączanie jest często skuteczną metodą wychowawczą. Ma na celu zmniejszenie częstości występowania zachowań niepożądanych.

Trzy warianty wyłączania dziecka z zabawy:

1. wyłączenie z aktywności – przy możliwości obserwowania jej np. gdy zachowało się źle musi usiąść z boku na kilka minut

2. wyłączenie z odsunięciem - dziecko zostaje odsunięte od przyjemnej aktywności, nie może jej obserwować, ale też nie izoluje się go całkowicie np. po okazaniu złego zachowania dziecko musi siedzieć w specjalnie wyznaczonym foteliku w odległej części pokoju

3. Przerwa ( wyłączenie z odosobnieniem) – chwilowe odseparowanie dziecka od nagród płynących z danej sytuacji.

- wyłączenie trwa 3- 5 minut

- wyłączenie z aktywności lub wyłączenie z odsunięciem powinno być stosowane przed wyłączeniem z odosobnieniem

- należy ostrzec dziecko z wyprzedzeniem, które z jego zachowań uznajemy za niewłaściwe i uprzedzić o konsekwencjach jakie po nim nastąpią np. jak będziesz obsypywał dzieci piaskiem, będziemy musieli siedzieć na ławce nie w piaskownicy.

Wyłączenie jednak może mieć ten minus, że wywołuje opór dziecka – wybuch złości, płacz, bunt. W przypadku starszych dzieci może być to metoda niewykonalna.

Kiedy zachowania agresywne staja się problemem:- gdy częstotliwość, intensywność lub trwałość (długie utrzymywanie się) zachowania agresywnego dochodzi do skrajności

- częstotliwość: duża liczba zachowań agresywnych

- nasilenie: skrajne, np. okrucieństwo lub tyranizowanie, uporczywe, trudne do zniesienia akty przemocy

- liczba: kilka współwystępujących problemów

- czas trwania: długotrwałe „chroniczne” trudności

- sens/ znaczenie: zachowanie niezrozumiałe np. sadystyczne

Warto wtedy zasięgnąć porady psychologa i ewentualnie podjąć terapię.

Pomocne bywa uczestnictwo w treningu zastępowania agresji, treningu kontroli złości

Bardzo przydatne umiejętności w walce z agresją można nabyć zajęciach pt. na Szkoła dla rodziców i wychowawców

Na podstawie literatury:

1. E. Aronson „ człowiek – istota społeczna” PWN

2. Martin Herbert „ Mamo, on mnie bije! Agresja małego dziecka” GWP 2007

3. Materiały szkoleniowe pod red. Jacka Morawskiego „ Trening zastępowania agresji (ART.)

4. Jene Nelsen „Pozytywna dyscyplina”

5. A. Faber, Elanie Mazlish „ Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały; jak słuchać żeby dzieci do nas mówiły” wyd Media i rodzina

Autor mgr Iwona Siudak – psycholog, ukończony staż z psychologii klinicznej, zajmujący się prowadzeniem terapii rodzinnej, małżeńskiej i indywidualnej, treningami zastępowania agresji i prowadzeniem terapeutycznych grup młodzieżowych

tel. 0502091259, Śląsk